Akdeniz Havzasında Sismik Aktivite Ne Durumda?

Akdeniz Havzası, Akdeniz ve Ege Denizi’ni de içine alan yaklaşık 2.5 milyon km² büyüklüğe sahip olup, dünyanın en büyük iç havzasıdır. Bu havzanın kuzey kesiminde yer alan Ege Denizi, Asya ve Avrupa kıtalarının kara parçaları olan Türkiye ve Yunanistan arasında bulunmaktadır. Akdeniz’in 5000 metreye ulaşan derinliğine karşın, Ege Denizi’nin ortalama derinliği 1350 metredir ve taban topografyası daha düzgün ve sığdır. Türkiye ve Yunanistan arasında yer alan yaklaşık 3000 ada ve kayalık, tarihsel olarak “Aegeis” veya “Egeid” olarak bilinen kara parçasının büyük bir bölümünün sular altında kalmasıyla oluşmuştur. Adaların fazlalığı nedeniyle Ege Denizi, “Adalar Denizi” olarak da adlandırılmaktadır. Anadolu Yarımadası’nın batı kıyılarının girintili çıkıntılı yapısı ve kıyıya yakın adaların varlığı, Ege Denizi’nin eskiden büyük bir kara parçası olduğuna işaret etmektedir. Ayrıca, Ege Denizi’ndeki Kiklad Adaları ve çevresindeki diğer adalarda bulunan temel kayaçlar, Türkiye ve Yunanistan anakaralarındaki kayaçlarla büyük benzerlik göstermektedir.

Akdeniz Havzası’nın deniz tabanı topografyasını belirleyen en önemli faktör, Avrasya ile Afrika kıtaları arasındaki yitim hareketine bağlı olarak gelişen jeodinamik olaylardır. Deprem ve volkanizma, bu bölgedeki yer hareketlerini önemli ölçüde etkilemektedir. Havzada yer alan Vezüv, Etna ve Stromboli gibi aktif volkanlar, halen faaliyet gösteren büyük volkanlar arasında yer almaktadır. Özellikle Stromboli, 9 Ekim 2022’de lav püskürterek aktifliğini sürdürdüğünü göstermiştir. Depremler genellikle tektonik kökenli olsa da, volkanik depremler de oldukça yaygındır. Volkanik depremler, magmanın ve içindeki gazların yükselmesiyle yerkabuğundaki kırılmalar sonucu meydana gelir ve volkanik-tektonik depremler olarak adlandırılır. Bu tür depremler, aktif fay hatları ve volkanik bölgelerde sıklıkla küçük ölçekli mikro deprem fırtınaları şeklinde gözlemlenmektedir. Örneğin, Doğu Afrika Rifti boyunca gelişen büyük ölçekli kırık zonlarında hem depremler hem de volkanik faaliyetler yoğun olarak yaşanmaktadır.

Volkanik faaliyetler genellikle püskürme öncesi dönemde küçük ölçekli depremlerle kendini belli eder. Bu depremlerin mekânsal dağılımı ve zaman içindeki değişimi, sismologlar tarafından detaylı bir şekilde incelenmektedir. Aktif volkanların bulunduğu bölgelerde, gelişmiş sismik kayıt cihazları ve jeodezik ölçüm teknikleri ile büyüklük, derinlik ve konum gibi veriler sürekli izlenmektedir. Çoğu volkanik deprem hissedilemeyecek kadar küçük olup, genellikle yerkabuğunun sığ derinliklerinde meydana gelir ve yoğun kümelenmeler oluşturur. Mikro depremler genellikle patlamalara yol açmasa da, birçok volkanik patlama öncesinde bu tür sismik hareketlilik gözlemlenmektedir. Örneğin, ABD’de bulunan St. Helen Yanardağı, uzun süredir takip edilen volkanlar arasındadır. 18 Mayıs 1980’de büyük bir patlama gerçekleştiren bu volkan, 1989-1991 yılları arasında birçok küçük volkanik patlamayla bağlantılı sismik faaliyet kaydetmiştir. Ancak, 1995, 1998 ve 2001 yıllarında yoğun sismik aktivite olmasına rağmen patlama gerçekleşmemiştir.

Ege Denizi’ndeki aktif volkanlar, Afrika Plakası’nın Girit Adası’nın güneyinden geçen Girit-Ege Yitim Hendeği boyunca Avrasya Plakası’nın altına dalması sonucu oluşmuştur. Bu süreçte, Ege-Anadolu Plakacığı 30 mm/yıl hızla Afrika Plakası’nın üzerine doğru bindirmektedir. Yitim sürecinde, büyük derinliklerde yüksek sıcaklık ve basınç altında eriyen kayaçlar magmaya dönüşerek volkanik faaliyetleri tetiklemektedir. Bu süreç sonucunda, Methana, Milos, Santorini, Nisiros ve Kos gibi volkanik adalar Ege Volkanik Yay Kuşağı boyunca oluşmuştur. Bu adalar, Girit-Ege Yitim Hendeği’nin kuzeyinde, deniz tabanında yer alan ve aktif volkanik faaliyetlerle su yüzeyine çıkmış kara parçalarıdır. Ayrıca, yapılan araştırmalar, henüz su yüzeyine çıkmamış ancak deniz tabanında yer alan kaldera ve koni biçiminde birçok küçük volkanik çıkış merkezi olduğunu göstermektedir.

Ege Denizi’ndeki en bilinen volkanik yapıların başında Santorini Adası gelmektedir. Bu ada, büyük bir volkanik patlama sonucu sulara gömülen bir kaldera yapısına sahiptir. Santorini Adası içindeki Kameni Adaları, tarih boyunca birçok kez volkanik patlamalar sonucu yükselerek bugünkü yapısını kazanmıştır. Son 2400 yılda dokuz büyük volkanik patlama yaşanan Kameni Adaları, günümüzde sismik hareketler ve volkanik gaz ölçümleriyle sürekli olarak izlenmektedir. Santorini’nin kuzeydoğusunda yer alan Kolumbo Denizaltı Yanardağı, M.S. 1650’de patlayarak büyük hasara yol açmış ve yakın adalarda can kaybına neden olmuştur. Benzer şekilde, Kos Adası’nın güneydoğusunda yer alan denizaltı volkanik yapıları da batimetrik çalışmalarla belirlenmiştir. Tarihsel olarak, M.Ö. 1613’te gerçekleşen Santorini (Thera) Patlaması, Minos Uygarlığı’nı büyük ölçüde tahrip etmiş ve Akdeniz’de tsunamiye yol açmıştır. Çeşme-Bağlararası’ndaki arkeolojik kazılar, bu patlamaya ait tüf birikimlerini ve tsunami izlerini ortaya koymuştur. Atmosfere yayılan büyük miktardaki kül ve kükürt dioksit, sıcaklıklarda düşüşe neden olmuş ve tarımsal üretimi olumsuz etkilemiştir.

Ege Denizi’nin güneydoğusundaki sismik aktivite, özellikle Türkiye ve Yunanistan arasında kalan bölgede oldukça yoğundur. AFAD verilerine göre, 2020 yılında 7841, 2021 yılında ise 9564 deprem kaydedilmiştir. Depremlerin büyük kısmı sığ odaklı olup, aktif fay hatlarının ana yönlerine paralel şekilde yoğunlaşmaktadır. Girit-Ege Yitim Hendeği çevresinde ise derin depremler gözlemlenmekte ve bu depremlerin derinliği 123 km’ye kadar inmektedir. 2021 yılı Nisan-Ağustos ayları arasında, Datça Yarımadası açıklarında, Nisiros Volkanı’nın güneybatısında yoğunlaşan mikro depremler, dairesel bir geometri oluşturarak volkanik-tektonik kökenli olabileceklerini düşündürmektedir. Bu bölgedeki deniz tabanı batimetrisinin daha detaylı incelenmesi, olası büyük çaplı bir kaldera yapısının varlığını ortaya koyabilir. Google Earth verilerine göre, yaklaşık 120 km çapında bir çöküntü alanı ve çevresinde küçük koni ve kaldera yapıları tespit edilmiştir. Ancak, bu bölgenin kesin yapısını anlamak için daha detaylı batimetrik çalışmalar gerekmektedir.