PRISMA Protokolü (PRISMA-P) Nedir?

Sistematik derleme yapmaya karar verdiğinizde, işin en kritik aşaması çoğu zaman sandığınızdan çok daha erken başlar. Çünkü asıl mesele “hangi çalışmaları bulacağım?” değil, “bu çalışmaları hangi kurallarla seçeceğim ve tüm süreci nasıl belgeleyeceğim?” sorusudur. PRISMA Protokolü, kısaca PRISMA-P, tam da bu noktada devreye girer ve henüz tek bir kayıt bile taranmadan önce araştırmanın yol haritasını yazılı hâle getirmenizi sağlar. PRISMA-P, “Preferred Reporting Items for Systematic Review and Meta-Analysis Protocols” ifadesinin kısaltmasıdır ve tamamlanmış bir derlemenin raporlanmasından farklı olarak, derlemenin başında hazırlanması gereken protokolün içeriğini tanımlar. Teknoloji ekipleri için bu rehber, özellikle yapay zekâ modeli seçimi, yazılım karşılaştırması veya güvenlik literatürü taraması gibi kararlarda karar izlenebilirliği sağlar. Bu yazıda PRISMA-P’yi merkeze alıyor, 17 maddelik kontrol listesini açıklıyoruz.

PRISMA-P Nedir?

PRISMA-P, sistematik derleme veya meta-analiz yapmaya başlamadan önce hazırlanan protokolün hangi bilgileri içermesi gerektiğini tanımlayan uluslararası bir rehberdir. 2015 yılında yayımlanan PRISMA-P kontrol listesi, araştırmanın amacını, arama stratejisini, dahil etme ve dışlama ölçütlerini, veri çıkarma planını ve sentez yöntemini önceden yazmayı zorunlu kılar. Bu rehber, tamamlanmış bir derlemenin nasıl raporlanacağını anlatan PRISMA 2020’den farklıdır; PRISMA-P henüz veri toplanmadan önceki planlama aşamasına odaklanır. PRISMA-P’nin en önemli işlevi, seçici raporlamayı ve sonradan yön değiştirmeyi azaltmaktır. Araştırmacılar protokolü önceden yazdığında, sonuçlar bekledikleri gibi çıkmadığında ölçütleri değiştirme eğilimi belirgin biçimde düşer. Protokol aynı zamanda hakemler, editörler ve okuyucular için bir denetim aracı işlevi görür.

  • Araştırmanın amacı ve kapsamı baştan netleştiği için gereksiz tarama yapılması önlenir.
  • Dahil etme ve dışlama ölçütleri önceden yazıldığı için sonradan ölçüt değiştirme riski azalır.
  • Protokol kaydı sayesinde çalışmanın özgünlüğü ve önceliği belgelenmiş olur.
  • Ekip üyeleri arasında görev ve sorumluluk dağılımı baştan tanımlanır.
  • Yayın sürecinde hakemlere ve okuyuculara şeffaf bir denetim imkânı sunulur.

PRISMA-P’nin önemini anlamak için onu bir sözleşme gibi düşünebilirsiniz. Bu sözleşme, araştırma ekibinin kendi kendine verdiği ve kamuya açıkladığı bir taahhüttür. Protokolü yayımlamak veya bir kayıt platformuna yüklemek, bu taahhüdü görünür kılar. Böylece sonradan yapılan değişikliklerin gerekçeleri de şeffaf biçimde raporlanabilir. PRISMA-P kullanmak tek başına derlemenin kaliteli olduğunu göstermez; ancak planlama disiplinini ve raporlama şeffaflığını belirgin biçimde artırır.

PRISMA-P 2015 Kontrol Listesi Hangi Bölümlerden Oluşur?

PRISMA-P kontrol listesi, toplam 17 maddeden oluşur ve üç ana bölümde yapılandırılmıştır. Bu bölümler yönetimsel bilgiler, giriş ve yöntemler başlıkları altında toplanır. Her madde, protokolde mutlaka yer alması gereken bir bilgi türünü tanımlar. Kontrol listesini baştan sona doldurmak, protokolün eksiksiz olduğundan emin olmanın en pratik yoludur.

Yönetimsel bilgiler bölümü, protokolün kimlik bilgilerini ve idari çerçevesini tanımlar. Başlık maddesi, protokolün sistematik derleme mi yoksa meta-analiz mi olduğunu açıkça belirtmelidir. Kayıt bilgisi maddesi, protokolün hangi platformda ve hangi numarayla kaydedildiğini gösterir. Yazarlar bölümü, protokolü hazırlayan kişilerin isimlerini ve iletişim bilgilerini içerir. Katkılar maddesi, her yazarın protokol hazırlığındaki rolünü tanımlar. Değişiklikler maddesi, protokolün önceki sürümlerinden farklarını ve güncelleme gerekçelerini açıklar. Fon kaynağı maddesi, araştırmanın mali desteğini ve destekleyen kurumun rolünü belirtir. Bu maddelerin eksiksiz doldurulması, protokolün kurumsal ve etik açıdan da sağlam olmasını sağlar.

Giriş bölümü, protokolün gerekçesini ve amaçlarını tanımlar. Gerekçe maddesi, mevcut literatürdeki boşluğu ve derlemenin neden gerekli olduğunu açıklar. Bu maddede yalnızca “bu konu önemlidir” demek yeterli değildir; hangi kanıtın eksik olduğunu ve derlemenin bu boşluğu nasıl dolduracağını göstermek gerekir. Amaçlar maddesi ise araştırma sorusunu, hedef popülasyonu, müdahaleyi ve sonuçları açıkça tanımlar. PICO çerçevesi burada en sık başvurulan araçtır. Giriş bölümünün sonunda, derlemenin hangi sorulara yanıt arayacağı ve bu yanıtların kime fayda sağlayacağı net biçimde görülmelidir.

Yöntemler bölümü, PRISMA-P’nin en kapsamlı ve en kritik kısmıdır. Uygunluk ölçütleri maddesi, hangi çalışmaların dahil edileceğini ve hangilerinin dışlanacağını tanımlar. Bilgi kaynakları maddesi, taranacak veri tabanlarını, kayıt platformlarını ve diğer kaynakları listeler. Arama stratejisi maddesi, kullanılacak anahtar kelimeleri ve Boolean operatörlerini içeren taslak sorguyu sunar. Çalışma seçimi maddesi, tarama sürecinin kaç aşamada ve kaç değerlendiriciyle yapılacağını açıklar. Veri çıkarma maddesi, hangi verilerin nasıl toplanacağını ve formun nasıl pilot test edileceğini belirtir. Yanlılık riski maddesi, hangi aracın kullanılacağını ve değerlendirmenin kaç kişiyle yapılacağını tanımlar. Sentez maddesi, nicel veya nitel sentez yöntemini, heterojenlik değerlendirmesini ve alt grup analizlerini açıklar. Meta-yanlılık maddesi, yayın yanlılığı ve raporlama yanlılığı kontrollerini tanımlar. Kanıtın kümülatif güvenilirliği maddesi ise GRADE gibi bir yaklaşımla kanıt düzeyinin nasıl değerlendirileceğini belirtir.

PRISMA-P Protokolü Nasıl Yazılır?

Protokol yazımına araştırma sorusunu netleştirerek başlayın. PICO veya benzeri bir çerçeve kullanarak popülasyon, müdahale, karşılaştırma ve sonuçları tanımlayın. Ardından dahil etme ve dışlama ölçütlerini yazılı hâle getirin; tarih aralığı, dil, yayın türü ve teknoloji türü gibi sınırları önceden belirleyin. Arama stratejisinin taslağını oluşturun ve kullanacağınız veri tabanlarını listeleyin. Veri çıkarma formunun ilk sürümünü hazırlayın ve birkaç çalışma üzerinde pilot test yapın. Yanlılık riski değerlendirmesinde kullanacağınız aracı seçin ve gerekçesini yazın. Sentez yöntemini belirleyin; nicel sentez uygunsa meta-analiz yöntemini, değilse yapılandırılmış anlatı sentezini tanımlayın. Protokolün ilk taslağını tamamladıktan sonra PRISMA-P kontrol listesiyle madde madde karşılaştırın. Eksik maddeleri tamamlayın ve protokolü ekip içinde gözden geçirin. Kayıt öncesinde protokolü sürüm numarasıyla arşivleyin. Kayıt sonrası yapılan her değişikliği gerekçesiyle birlikte belgeleyin. Protokolün son hâlini makale ekine koyun ve kayıt numarasını metinde belirtin.

PRISMA-P ile PRISMA 2020 Farkı Nedir?

PRISMA-P ile PRISMA 2020 arasındaki en temel fark, zamanlama ve kapsamdır. PRISMA-P, derleme başlamadan önce yazılan protokolü tanımlar; PRISMA 2020 ise tamamlanmış derlemenin raporlanmasını standartlaştırır. PRISMA-P’de henüz sonuçlar yoktur; yalnızca planlanan yöntemler anlatılır. PRISMA 2020’de ise bulgular, akış şeması sayıları ve sentez sonuçları raporlanır. PRISMA-P’nin odak noktası önceden taahhüt ve şeffaflıktır; PRISMA 2020’nin odak noktası ise tamamlanmış çalışmanın eksiksiz ve tekrarlanabilir biçimde sunulmasıdır. PRISMA-P’de 17 madde bulunur; PRISMA 2020 kontrol listesi ise daha kapsamlıdır ve 27 madde içerir. PRISMA-P protokolü genellikle PROSPERO veya OSF gibi platformlarda kaydedilir; PRISMA 2020 ise makale ekine konur. İki rehber birbirinin alternatifi değil, tamamlayıcısıdır. İyi bir sistematik derleme, önce PRISMA-P ile planlanır, sonra PRISMA 2020 ile raporlanır.

PRISMA-P Protokolünde Hangi Bölümler Bulunmalıdır?

İyi bir PRISMA-P protokolü, kontrol listesindeki 17 maddeyi eksiksiz karşılamalı ve okuyucunun derlemeyi baştan sona zihninde canlandırabilmesini sağlamalıdır. Protokolün başlığı, derlemenin türünü ve kapsamını açıkça belirtmelidir. Yönetimsel bilgiler bölümü, kayıt numarası, yazarlar, katkılar ve fon kaynağı gibi bilgileri içermelidir. Giriş bölümü, gerekçeyi ve amaçları net biçimde ortaya koymalıdır. Yöntemler bölümü ise uygunluk ölçütleri, bilgi kaynakları, arama stratejisi, çalışma seçimi, veri çıkarma, yanlılık riski, sentez, meta-yanlılık ve kanıtın kümülatif güvenilirliği maddelerini kapsamalıdır. Protokolün sonunda bir zaman çizelgesi ve olası sınırlılıklar bölümü eklemek yararlı olur. Ek dosyalarda arama stratejisi taslağı, veri çıkarma formu ve yanlılık riski değerlendirme aracı paylaşılmalıdır.

PRISMA-P Protokolünde Sık Yapılan Hatalar Nelerdir?

PRISMA-P yazımında en sık yapılan hata, protokolü derleme tamamlandıktan sonra geriye dönük doldurmaktır. Bu yaklaşım, protokolün önceden taahhüt işlevini ortadan kaldırır. Bir diğer yaygın hata, arama stratejisinin yalnızca anahtar kelimelerle özetlenmesi ve tam sorgunun verilmemesidir. Dahil etme ve dışlama ölçütlerinin belirsiz bırakılması, sonradan ölçüt değiştirme riskini artırır. Veri çıkarma formunun pilot test yapılmadan kullanılması tutarsız kayıtlara yol açar. Yanlılık riski değerlendirmesinde çalışma türüne uygun olmayan araç seçmek yorumları zayıflatır. Sentez yönteminin ayrıntısız bırakılması, özellikle heterojenlik ve alt grup analizleri açısından ciddi eksiklik oluşturur. Meta-yanlılık kontrollerinin planlanmaması, yayın yanlılığı riskini görünmez kılar. Protokolde yapılan değişikliklerin gerekçesiyle raporlanmaması ise şeffaflığı zedeler.

  • Protokolü veri toplamadan önce yazın ve kayıt numarasını erkenden alın.
  • Arama stratejisinin tam sorgusunu ek dosya olarak paylaşın.
  • Dahil etme ve dışlama ölçütlerini örneklerle somutlaştırın.
  • Veri çıkarma formunu birkaç pilot çalışmayla test edin.
  • Sentez ve meta-yanlılık planını ayrıntılı biçimde tanımlayın.
  • Yapılan her değişikliği tarih ve gerekçeyle birlikte belgeleyin.

PRISMA-P Protokolü Kaydı Nasıl Yapılır?

PRISMA-P protokolü hazırlandıktan sonra uygun bir platformda kaydedilmelidir. Sağlık ve sosyal bilimler alanında PROSPERO en yaygın platformdur. Disiplinler arası çalışmalar ve teknoloji araştırmaları için OSF Registries iyi bir alternatiftir. Kayıt sırasında protokolün tam metni yüklenir ve kayıt numarası alınır. Kayıt numarası, makalenin yöntem bölümünde ve özette belirtilmelidir. Kayıt sonrası protokolde yapılan her değişiklik, gerekçesiyle birlikte kayıt platformunda güncellenmelidir. Protokolün son sürümü makale eki olarak yayımlanmalıdır. Kayıt işlemi, araştırmanın özgünlüğünü ve önceliğini belgelendirir. Kayıt yapmak, protokolün değişmeyeceği anlamına gelmez; önemli olan değişikliklerin şeffaf biçimde raporlanmasıdır. Teknoloji ekipleri için bu kayıt disiplini, ürün kararlarının ve teknik seçimlerin de denetlenebilir olmasını sağlar. Böylece PRISMA-P protokolü, kağıt üzerinde kalan bir belge olmaktan çıkıp ekibin ortak referansı hâline gelir.

Yorumlar